Thoái hóa khớp là một bệnh thường gặp ở người cao tuổi, là sự lão hóa tất yếu của cơ thể không phải là một bệnh lý thực sự, xuất hiện từ tuổi 40 và tăng dần theo thời gian. Từ tuổi 70 trở lên hầu như mọi người đều có dấu hiệu thoái hóa khớp. 

Phụ nữ tuổi mãn kinh là đối tượng dễ bị bệnh nhất 

Thoái hóa chủ yếu là suy khớp và đĩa đệm cột sống khiến những nơi này mất sự nhẵn bóng. Chúng trở nên xơ cứng, mất sự đàn hồi sau đó là hiện tượng đặc phần đầu xương, có thể mọc thêm các gai khớp xương do hiện tượng lắng đọng canxi ở mép dây chằng bám vào cột sống tạo ra hình ảnh gai xương trên phim X-quang. 

Thoái hóa khớp thường gặp ở người từ 50 tuổi trở lên và phụ nữ tuổi mãn kinh thường bị nhiều hơn nam giới. Những người có dị dạng khớp, thừa cân béo phì, chấn thương khớp, khi trẻ lao động nặng thì đến tuổi trung niên hoặc về già cũng dễ mắc bệnh. Có thể gặp tổn thương ở cột sống, đốt sống cổ, khớp gối, khớp háng, khớp vai. Thường chỉ 1-2 khớp bị, ít khi bị nhiều khớp. 

Dấu hiệu khi bị thoái hóa 

Người bệnh thường có các triệu chứng đau khớp, hạn chế vận động hay sưng khớp, biến dạng khớp. 

Đau là triệu chứng sớm và nổi bật nhất. Thoạt đầu chỉ đau khi vận động, nghỉ ngơi sẽ hết; sau đau sẽ âm ỉ, liên tục, tăng lên khi cử động. Nếu thoái hóa khớp gối: đau khi đi lại, đứng lên ngồi xuống. Khó khăn nhất là lúc lên xuống cầu thang hoặc ngồi xổm đứng lên, xuống cầu thang đau nhiều hơn. 

Các vận động gấp và duỗi cẳng chân bị hạn chế. Cả 2 bên khớp đầu gối đều bị. Có thể nghe thấy tiếng kêu lắc rắc khi cử động. Thoái hóa khớp gối thường gặp ở những phụ nữ thừa cân vào độ tuổi mãn kinh. 

Nếu thoái hóa khớp háng: đau khi vận động, nghỉ ngơi sẽ hết đau. Vị trí đau thay đổi, lúc thì đau ở bẹn, lúc thì ở vùng trước đùi, khi thì đau cả vùng mông lan xuống mặt sau đùi. Bệnh nhân đi lại khập khiễng, dạng háng khó khăn, khó gấp đùi vào bụng. 

Nếu thoái hóa cột sống: thoái hóa cột sống thường gặp ở cột sống vùng thắt lưng và cột sống cổ. Người bệnh cảm thấy đau âm ỉ ở vùng thắt lưng và thường đau trội lên sau 1 ngày làm việc phải đứng nhiều hay lao động nặng. Nếu nằm nghỉ đau sẽ giảm. Các động tác cúi, nghiêng, ngửa hoặc xoay người thường rất khó khăn làm bệnh nhân rất đau. 

Nếu thoái hóa khớp vai còn gọi là viêm quanh khớp vai: đau xuất hiện tăng dần lên và trở nên thường xuyên, khu trú ở mỏm vai xuyên ra cánh tay, đến khuỷu tay làm cho cử động khó khăn. Các cử động đưa tay ra trước, ra sau, quay tay bị hạn chế, có khi bệnh nhân không làm được cả những động tác đơn giản như gãi lưng hay chải đầu. Một điều cần lưu ý là thoái hóa khớp có thể làm biến dạng khớp nhưng không bao giờ làm mưng mủ tại chỗ, khớp không nóng, không đỏ, bệnh nhân không sốt. 

Lời khuyên thầy thuốc 

Thoái hóa khớp là bệnh của người cao tuổi; là sự lão hóa tất yếu của cơ thể nên việc điều trị không có thuốc đặc hiệu, phòng bệnh cũng khó khăn. Để phòng và hạn chế thoái hóa khớp lúc về già nên tập thể dục đều đặn nhất là từ 40 tuổi trở đi. Tránh bị đái tháo đường; tránh béo phì bằng điều tiết ăn uống; tránh làm những động tác quá mạnh, bất chợt làm lệch trục khớp. 

BSCKII. Phan Thị Quỳnh Giao 

Click đọc ngay…

Thoái hóa khớp là bệnh thường gặp nhất, chiếm khoảng 30% các bệnh cơ xương khớp và gặp ở xấp xỉ 10% dân số. Bệnh thường bắt đầu ở tuổi trung niên và tăng dần theo tuổi, và là nguyên nhân hàng đầu gây đau đớn, giảm khả năng vận động và giảm chất lượng sống ở người có tuổi…

Thoái hóa khớp (bao gồm thoái hóa khớp và cột sống) trước đây người ta xem vấn đề này chỉ đơn thuần là căn bệnh của tuổi tác. Tuy nhiên nhiều nghiên cứu gần đây cho thấy có nhiều người dưới 40 tuổi cũng đã bị thoái hóa khớp. Như vậy, ngoài vấn đề tuổi tác còn có những vấn đề khác thúc đẩy, làm cho quá trình thoái hóa của các khớp xảy ra sớm hơn và nặng nề hơn. 

Các yếu tố thúc đẩy quan trọng là: chấn thương (trong lao động, sinh hoạt và thể thao), các bệnh lý tại khớp (các bệnh lý viêm khớp), rối loạn chuyển hóa, quá tải (do nghề nghiệp, do thói quen, do béo phì …), do bất thường về cấu trúc của hệ thống xương khớp hay những bất thường về di truyền (gen)…. 

Tổn thương thoái hóa khớp thường gặp ở những vị trí hoạt động và chịu lực nhiều nhất của cơ thể như cột sống (nhất là ở cột sống thắt lưng và cột sống cổ), khớp gối, khớp háng, khớp vai, khớp cổ chân, các khớp ở cổ tay, bàn tay... 

Tiến trình của thoái hóa khớp 

Thoái hóa khớp là quá trình lão hóa của tổ chức sụn, xương dưới sụn và các tế bào, tổ chức ở khớp và quanh khớp, trong đó quan trọng nhất là thoái hóa tổ chức sụn khớp (hay đĩa đệm với cột sống). Đây được coi là tổn thương cơ bản của bệnh thoái hóa khớp. 

Chúng ta biết rằng, sụn khớp là thành phần rất quan trọng trong các khớp xương. Sụn bao phủ đầu xương như một chiếc đệm giảm shock, phân tán lực, vừa chống va đập, vừa bảo vệ đầu xương khi khớp chuyển động vừa làm giảm ma sát giúp các đầu xương trườn lên nhau dễ dàng. 

Trong bệnh thoái hóa khớp, lớp bề mặt sụn bị khô nứt, bị bào mòn, mất chức năng đàn hồi, không phân tán được lực, không giảm shock và không bảo vệ được đầu xương, làm cho các mặt khớp khi cử động cọ xát vào nhau gây đau và hạn chế vận động. 

Kết hợp với tác động của áp lực lên bề mặt sụn và những đợt viêm khớp, các khớp sẽ dần bị biến dạng, phì đại các đầu xương, hình thành các chồi xương ở mặt khớp và bờ xương, hẹp khe khớp…. làm sự cọ xát giữa hai mặt khớp ngày càng tăng lên, bệnh nhân càng bị đau và hạn chế vận động nhiều hơn, thậm chí không thể vận động được. 

Triệu chứng của bệnh 

Triệu chứng sớm nhất của bệnh là đau khi vận động. Mới đầu chỉ đau khi khớp hoạt động, nghỉ sẽ hết đau, sau đó có thể đau âm ỉ, liên tục cả khi nghỉ, đau trội hơn khi vận động. 

Nếu thoái hóa khớp gối, người bệnh đau nhiều khi đi lại, đứng lên ngồi xuống khó khăn, nhất là lúc lên xuống thang gác hoặc đang ngồi xổm đứng lên, có khi đau quá bị khụyu xuống đột ngột. 

Nếu thoái hóa cột sống thắt lưng, người bệnh bị đau âm ỉ ở vùng thắt lưng và thường đau trội lên về chiều sau một ngày làm việc phải đứng nhiều hay lao động nặng, lúc nằm nghỉ đau sẽ giảm. Khi đau, bệnh nhân làm các động tác cúi, nghiêng, ngửa hoặc xoay người rất khó khăn. 

Thoái hóa khớp thường gặp ở người cao tuổi

Nếu thoái hóa khớp háng, người bệnh đau ở vùng bẹn, vùng trước trong đùi, có thể đau cả vùng mông lan xuống mặt sau đùi và dọc theo đường đi của thần kinh tọa. Sau triệu chứng đau là tình trạng hạn chế vận động. 

Nếu bị thoái hóa khớp gối, các động tác gấp và duỗi thẳng chân bị hạn chế, đứng lên ngồi xuống khó khăn, có thể không ngồi được. 

Nếu bị thoái hóa khớp vai sẽ hạn chế các động tác đưa tay ra trước, ra sau, quay tay và không làm được một số động tác đơn giản như gãi lưng, chải đầu. 

Nếu bị thoái hóa khớp háng, người bệnh đi khập khiễng, dạng hay khép háng đều khó khăn, khó gập đùi vào bụng. Vận động khớp thường thấy tiếng lạo xạo hoặc lục khục... Kèm theo có thể thấy đầu xương bị phì đại (sưng), khớp bị lệch trục, cứng khớp, khó hoặc hạn chế các động tác gấp, duỗi khớp, các cơ vùng đùi bị teo, nhẽo… 

Điều trị như thế nào? 

Nếu có dấu hiệu đau và hạn chế vận động ở khớp, cần phải đi khám bệnh để các bác sĩ đánh giá tình trạng bệnh và cho các điều trị thích hợp. Việc điều trị sẽ bao gồm: 

Điều trị không dùng thuốc 

Tăng cường các kiến thức về sức khỏe, đặc biệt sức khỏe xương khớp; vận động, tập luyện, làm việc vừa sức, tránh các vận động làm tăng áp lực lên sụn khớp. 

Nên tập dưới nước, đạp xe, tập yoga hoặc đi bộ đường bằng phẳng, tránh các động tác ngồi xổm, tránh lên xuống cầu thang nhiều lần…; ăn uống dinh dưỡng hợp lý, giảm các chất đường, bột, dầu, mỡ, tăng cường rau xanh, trái cây tươi, tăng cường vitamin và khoáng chất (đặc biệt là canxi); tránh dư cân, béo phì, tránh mang xách nặng; tránh các động tác, tư thế làm tăng áp lực cho sụn khớp và đĩa đệm (ngồi bó gối, quỳ gối, ngồi xổm, ngồi quá lâu một tư thế…), tránh té ngã, phát hiện và điều trị sớm các bệnh lý tại hệ thống xương khớp: viêm khớp, bệnh khớp do chuyển hóa, chấn thương…). 

Điều trị bằng thuốc 

Điều trị triệu chứng đau và viêm cho người bệnh bằng các thuốc giảm đau và các thuốc kháng viêm (phải do các thầy thuốc khám và chỉ định, người bệnh không tự ý hoặc nghe người khác mách bảo). 

Làm chậm quá trình thoái hóa bằng các thuốc có thể cải thiện được tiến triển của bệnh, các thuốc này thường nhằm bổ sung cho cơ thể những chất cơ bản của sụn khớp và các thành phần khác của khớp như glucosamine sulfate, acid hyaluronic, collagen type II hoặc tác động vào các cytokin quan trọng như interleukin 1 để lập lại sự cân bằng trong tổng hợp và thoái giáng của sụn khớp. Tuy nhiên, các thuốc này đều cần được điều trị đủ liều, đủ thời gian theo chỉ định và hướng dẫn của các thầy thuốc. 

Trong những trường hợp bệnh nặng, không đáp ứng với điều trị nội khoa, cần xem xét việc điều trị ngoại khoa kết hợp: Mổ nội soi để cắt xương, loại bỏ dị vật trong khớp, sửa lại trục khớp; mổ thay khớp nhân tạo khi khớp bị thoái hóa nặng, mất hoàn toàn chức năng. 

Cho đến nay, vì việc điều trị bằng thuốc vẫn chưa mang lại hiệu quả như mong đợi (do bệnh nhân không dùng thuốc chữa bệnh, dùng chưa đủ liều và thời gian, do điều trị trễ... nên số bệnh nhân phải phẫu thuật thay khớp (thay khớp gối và khớp háng) để phục hồi và duy trì khả năng vận động, đang có xu hướng gia tăng. 

Phòng ngừa thoái hóa khớp

Chúng ta đều biết, thoái hóa khớp là một bệnh lý gia tăng theo tuổi và có nhiều yếu tố thúc đẩy nên mức độ và diễn tiến bệnh sẽ khác nhau ở từng cá thể. Để đề phòng và hạn chế thoái hóa khớp, cần thực hiện các biện pháp phòng ngừa sau: 

Duy trì chế độ dinh dưỡng hợp lý 

Cung cấp đầy đủ dưỡng chất cần thiết cho cơ thể trong từng giai đoạn phát triển. Khi trưởng thành và lớn tuổi, giảm bớt chất bột, đường, dầu, mỡ... tăng cường vitamin và khoáng chất, ưu tiên sử dụng protein từ cá, không dùng quá nhiều thịt. Giữ cân nặng hợp lý, tránh quá cân/béo phì, điều chỉnh ngay khi có dấu hiệu quá cân... 

Tập vận động thường xuyên và vừa sức 

Luyện tập thể dục, thể thao vừa sức sẽ giúp cơ bắp khỏe mạnh, máu huyết lưu thông dễ dàng. Ðó là yếu tố giúp tăng cường dinh dưỡng cho lớp sụn khớp. Cơ bắp khỏe mạnh sẽ giúp giảm lực đè ép lên khớp xương và giảm khả năng té ngã trong sinh hoạt và lao động. 

Giữ tư thế cơ thể luôn thẳng và cân bằng 

Tư thế tốt sẽ giúp bảo vệ các khớp tránh sự đè ép không đều lên bề mặt của khớp. Ở tư thế thẳng sinh lý, diện tích tiếp xúc giữa hai mặt khớp sẽ đạt mức tối đa, vì thế lực đè ép sẽ tối thiểu. Hơn nữa, khi đó sẽ có sự cân bằng lực giữa các dây chằng và cơ bắp quanh khớp, giúp giảm bớt nhiều nhất lực đè ép lên hai mặt sụn khớp.

Sử dụng các khớp lớn trong mang vác nặng và tránh quá sức 

Khi nâng hay xách đồ nặng, bạn cần chú ý sử dụng lực cơ của các khớp lớn như ở tay là khớp vai, khớp khuỷu; ở chân là khớp háng, khớp gối. Khéo léo sử dụng nguyên tắc đòn bẩy ở những khớp lớn để tránh làm tổn thương các khớp nhỏ như cổ tay, cổ chân, bàn tay, bàn chân. Khi mang xách vật nặng, nên tận dụng thêm sự hỗ trợ của dụng cụ hay của người khác, tránh quá sức gây tổn hại khớp. 

Giữ nhịp sống thoải mái và thường xuyên thay đổi tư thế 

Bạn nên sắp xếp công việc hợp lý, hài hòa giữa nghỉ ngơi và lao động. Nên nhớ rằng các cơ quan trong cơ thể đều cần có sự nghỉ ngơi để tái tạo lại năng lượng. Không nên lặp đi lặp lại một công việc hay tư thế làm việc kéo dài quá sức chịu đựng của cơ thể. Lực tác động không lớn nhưng nếu lặp đi lặp lại trong thời gian quá dài sẽ làm tổn thương khớp.

Điều trị tích cực các bệnh lý xương khớp mắc phải trong quá trình sống vì tất cả các bệnh lý này đều là các yếu tố thúc đẩy làm cho quá trình thoái hóa của khớp xảy ra sớm hơn và nặng nề hơn. 

PGS.TS.BSCC. Lê Anh Thư

Bệnh viện Chợ Rẫy TP.HCM

Click đọc ngay…

Thoái hóa khớp (THK) là một trong những bệnh khớp mạn tính rất thường gặp ở người cao tuổi (NCT) với hiện tượng hư hỏng phần sụn đệm giữa hai đầu xương, kèm theo là phản ứng viêm và giảm thiểu lượng dịch nhày giúp bôi trơn trong khớp. 

Sụn khớp bị lão hóa trở nên sần sùi, mất độ trơn nhẵn, giảm đàn hồi, khô và nứt nẻ, mòn, khuyết... Bệnh làm giảm chức năng vận động, gây đau đớn, khó chịu, ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống của người bệnh. 

Những ai hay bị thoái hóa khớp? 

THK xảy ra do sự mất cân bằng giữa hai quá trình tái tạo sụn và thoái hóa sụn. Tuổi càng cao thì quá trình tái tạo sụn càng giảm, đồng thời tốc độ thoái hóa sụn tăng lên. 

Sự mất cân bằng giữa hai quá trình này dẫn tới hiện tượng các tế bào sụn già không được thay thế, khả năng tổng hợp các chất tạo nên sợi collagen và mucopolysaccharid giảm rối loạn. Từ đó, chất lượng sụn giảm dần, tính chất đàn hồi và khả năng chịu lực giảm. 

THK cũng thường gặp ở người bị các dị dạng bẩm sinh, biến dạng thứ phát sau chấn thương, viêm, u...; người thừa cân béo phì; những người nghề nghiệp phải khuân vác, xách vật nặng thường xuyên. Ngoài ra, những người có cơ địa già sớm, mãn kinh, đái tháo đường, loãng xương, bệnh gut cũng là nguyên nhân gây THK. 

Khi bị thoái hóa khớp, người bệnh có những biểu hiện gì? 

Đau là biểu hiện đầu tiên và thường gặp nhất. Người bệnh đau ở vị trí khớp bị thoái hóa, đau âm ỉ, ít khi đau lan (trừ trường hợp thoái hóa cột sống gây chèn ép rễ và dây thần kinh); đau tăng khi vận động và giảm khi nghỉ ngơi. Một số ít trường hợp có sưng, nóng, đỏ tại vị trí khớp bị thoái hóa. Người bệnh bị hạn chế vận động chủ động và thụ động tại các khớp bị thoái hóa, mức độ hạn chế không nhiều và có thể chỉ hạn chế ở một số động tác. 

Các khớp bị biến dạng nhưng không nhiều, nguyên nhân do mọc các gai xương, lệch trục khớp hoặc thoát vị màng hoạt dịch. Ngoài ra, người bệnh có thể bị teo cơ, có tiếng lạo xạo khi vận động, tràn dịch khớp (thường là khớp gối). 

Chụp Xquang không phải là yếu tố quyết định để chẩn đoán thoái hóa khớp vì có thể có những trường hợp biểu hiện trên phim Xquang nhưng không có triệu chứng lâm sàng hoặc phải một thời gian rất lâu sau đó mới biểu hiện các triệu chứng lâm sàng. Biểu hiện thường là hẹp khe khớp, đặc xương dưới sụn, chồi xương, gai xương. 

Ngoài ra, một số phương pháp chụp đặc biệt có thể phát hiện sớm các tổn thương của sụn khớp, đĩa đệm như: chụp cắt lớp, chụp cắt lớp vi tính (CT Scanner), chụp Xquang có bơm thuốc cản quang. Cần phân biệt thoái hóa khớp với viêm khớp dạng thấp, viêm cột sống dính khớp, lao cột sống. 

Điều trị và dự phòng thoái hóa khớp như thế nào? 

Nguyên tắc cơ bản trong phòng và điều trị thoái hóa khớp là làm chậm quá trình hủy hoại khớp, đặc biệt là ngăn sự thoái hóa của sụn khớp; giảm đau và duy trì khả năng vận động, hạn chế đến mức thấp nhất sự tàn phế cho người bệnh, trong đó, điều trị nội khoa là chủ yếu bằng các thuốc giảm đau chống viêm, thuốc kích thích tế bào sụn, tăng chất nhầy của khớp. 

Ngoài dùng thuốc, vật lý trị liệu (siêu âm, chiếu tia hồng ngoại, chườm nóng, liệu pháp suối khoáng, đắp bùn, luyện tập chỉnh sửa tư thế...) và châm cứu, xoa bóp, bấm huyệt đem lại hiệu quả tốt với người bệnh. 

Tuy nhiên, việc sử dụng các thuốc giảm đau chống viêm kéo dài hoặc không đúng cách sẽ gây ra nhiều tác dụng không mong muốn đối với người bệnh, đặc biệt hay gặp là gây viêm loét dạ dày - tá tràng thứ phát nên người bệnh không được tự ý dùng thuốc mà phải có sự thăm khám và chỉ định dùng thuốc của bác sĩ. 

Điều trị ngoại khoa: chỉ tiến hành khi điều trị nội khoa không có kết quả, tổn thương khớp quá nặng, có các biến chứng như liệt, teo cơ, rối loạn đại tiểu tiện, người bệnh trên 60 tuổi. 

Lời khuyên của thầy thuốc

Để phòng và điều trị bệnh thoái hóa khớp có hiệu quả, cần hướng dẫn người cao tuổi thực hiện các chế độ sinh hoạt, làm việc và nghỉ ngơi hợp lý. Tránh cho khớp bị quá tải bởi trọng lượng và vận động: duy trì cân nặng hợp lý, tránh các tư thế: đứng lâu; ngồi vẹo lệch, không cân đối. 

Tập luyện thường xuyên và vừa sức giúp cơ bắp khỏe mạnh, không nên tập vận động quá mạnh hoặc quá lâu. Với người cao tuổi, tốt nhất nên tập thể dục nhẹ nhàng, dưỡng sinh, bơi lội, đạp xe, đi bộ nhẹ nhàng trong khoảng thời gian 20 - 30 phút/ngày. 

Thực phẩm ăn uống nên đa dạng, giàu protein, vitamin, khoáng chất, đặc biệt là canxi (trứng, sữa, tôm, cua, lươn và các loại nhuyễn thể, các loại quả chín và rau có màu xanh đậm hoặc màu vàng...). 

Ngoài ra, có thể dùng các loại thuốc có chứa thành phần glucosamin bởi vì glucosamin tham gia quá trình chuyển hóa tổng hợp nên thành phần của sụn khớp.

ThS.BS. Nguyễn Hải Yến 

(Trung tâm Y tế quận Cầu Giấy)

Click đọc ngay…